Genaral Studies

рдмुрдзрд╡ाрд░, 19 рдоाрд░्рдЪ 2025

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзोрдоुрдЦी рдиिрд╕्рдпंрджрди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд, 1854 рдХा рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рд╡ुрдб рдбिрд╕्рдкैрдЪ, рд╣ंрдЯрд░ рдХрдоीрд╢рди (1882-83)

Pariksha Pointer

 

  • "рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзोрдоुрдЦी рдиिрд╕्рдкंрджрди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд" рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рд▓ाрд░्рдб рдСрдХрд▓ैрдг्рдб рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдоैрдХाрд▓े рдиे рднी рдЗрд╕ी рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдкрд░ рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рдиीрддि рд╕рд░рдХाрд░ी рддौрд░ рдкрд░ рдСрдХрд▓ैрдг्рдб рдХे рд╕рдордп рдоें рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рд╣ुрдИ।
  • рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдЕрдзोрдоुрдЦी рдиिрд╕्рдпрджрди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдХिрдпा рдЧрдпा рдХि рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдЙрдЪ्рдЪ рд╡рд░्рдЧ рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрдп, рдЗрд╕ рд╡рд░्рдЧ рдХे рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЫрдирдЫрди рдХрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рдЬрдирд╕ाрдзाрд░рдг рддрдХ рдкрд╣ुंрдЪेрдЧा।

  • рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рджूрд╕рд░ा рдЪрд░рдг рд▓ाрд░्рдб рдбрд▓рд╣ौрдЬी рдХे рд╕рдордп рдоें рд╢ुрд░ु рд╣ुрдЖ। 
  • 1853 рдХे рдЪाрд░्рдЯрд░ рдПрдХ्рдЯ рдоें рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХी рдЬांрдЪ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдоिрддि рдХे рдЧрдарди рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рд╕рд░ рдЪाрд░्рд▓्рд╕рд╡ुрдб рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдЧрдаिрдд рд╕рдоिрддि рдиे 1854 рдоें рднाрд░рдд рдоें рднाрд╡ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╡ृрд╣рдд рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХी рдЬिрд╕рдоें рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдиिрдпाрдордХ рдкрдж्рдзрддि рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा। 
  • рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рд╡ुрдб рдХे рдбिрд╕्рдкैрдЪ рдХो 'рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоैрдЧ्рдиाрдХाрд░्рдЯा' (Magna Carta) рдХрд╣ा рдЧрдпा।
  • 'рдбिрд╕्рдкैрдЪ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕िрдлाрд░िрд╢ें-

(i) рд╕рд░рдХाрд░ рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा, рдХрд▓ा, рджрд░्рд╢рди, рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХрд░े।

(ii) рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╣ो, рд▓ेрдХिрди рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдУं рдХो рднी рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा рдЬाрдп।

(iii) рджेрд╢ी рднाрд╖ाрдИ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рдкाрдард╢ाрд▓ाрдпें рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी рдЬाрдпें рдФрд░ рдЙрдирдХे рдКрдкрд░ (рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░ рдкрд░ ) рдРंрдЧ्рд▓ो-рд╡рд░्рдиेрдХुрд▓рд░ рд╣ाрдИрд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рдХाрд▓ेрдЬ рдЦोрд▓े рдЬाрдпें।

(iv) рдЕрдз्рдпाрдкрдХों рдХे рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा। 

(v) рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди ।

(vi) рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрдЬी рдк्рд░рдпाрд╕ों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрдиे рд╣ेрддु рдЕрдиुрджाрди рд╕рд╣ाрдпрддा рдХी рдкрдж्рдзрддि рдЪрд▓ाрдиे рдХी рдпोрдЬрдиा ।

(vii) рдХंрдкрдиी рдХे 5 рдк्рд░ांрдд рдмंрдЧाрд▓, рдордж्рд░ाрд╕, рдмрдо्рдмрдИ, рдЙрдд्рддрд░ी-рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ीрдоा рдк्рд░ांрдд рдФрд░ рдкंрдЬाрдм рдоें рдПрдХ-рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдпोрдЬрдиा рдЬो 'рд▓ोрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиिрджेрд╢рдХ' рдХे рдЕрдзीрди рдХाрд░्рдп рдХрд░ेрдЧा।

(viii) рд▓ंрджрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा, рдмрдо्рдмрдИ рдФрд░ рдордж्рд░ाрд╕ рдоें рддीрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рдпोрдЬрдиा рдЬिрдирдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдПं рд╕ंрдЪрд▓िрдд рдХрд░рдиा рд╣ो।

  • рд╡ुрдб рдХे рдбिрд╕्рдкैрдЪ рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рдоें рдЖрдиे рдХे рдмाрдж 'рдЕрдзोрдоुрдЦी рдиिрд╕्рдпрджрди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд' рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЧрдпा।

  • рд▓ाрд░्рдб рд░िрдкрди рдиे 1882 рдоें рдбрдм्рд▓्рдпू рдбрдм्рд▓्рдпूреж рд╣ंрдЯрд░ рдХी рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖рддा рдоें рдПрдХ рдЖрдпोрдЧ рдЧрдаिрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп 1854 рдИреж рдХे рдмाрдж рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХी рдЧрдИ рдк्рд░рдЧрддि рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рдиा рдеा।
  • рдЗрд╕ рдЖрдпोрдЧ рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХे рд▓िрдП рднी рдЙрдкाрдп рд╕ुрдЭाрдиे рдеे। рдЖрдпोрдЧ рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ें рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдеीं-

(i) рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХि рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕्рдеाрдиीрдп рднाрд╖ा рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╡िрд╖рдпों рдоें рд╣ो, рдЗрд╕рдХा рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЬिрд▓ा рдФрд░ рдирдЧрд░ рдмोрд░्рдбों рдХो рд╕ौंрдкा рдЬाрдп।

(ii) рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХे рд╕ंрдЪाрд▓рди рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рд╣рдЯ рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдЗрд╕рдХी рдЬрдЧрд╣ рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдХॉрд▓ेрдЬों рдХे рд▓िрдП рд╡िрдд्рддीрдп рд╕рд╣ाрдпрддा рддрдеा рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрдиुрджाрди рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП। 

(iii) рд╣ाрдИ рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢िрдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдПрд╡ं рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рднी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрдиी рдЪाрд╣िрдП। 

(iv) рдЖрдпोрдЧ рдиे рдк्рд░ेрд╕ीрдбेंрд╕ी рдирдЧрд░ों рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЕрди्рдп рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдорд╣िрд▓ा рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдк्рд░рдмрди्рдз рди рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЦेрдж рдк्рд░рдХрдЯ рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕े рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХो рдХрд╣ा।

(v) рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдиिрдЬी рдк्рд░рдпрдд्рдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди

  • рд╣ंрдЯрд░ рдХी рд╕ंрд╕्рддुрддिрдпों рдкрд░ рд╕ाрдоाрди्рдпрддрдпा рдк्рд░ांрддीрдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рдХाрд░्рдп рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

рдмुрдзрд╡ाрд░, 29 рдЬрдирд╡рд░ी 2025

рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ (рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें)

Pariksha Pointer

 

  • 1813 рдИреж рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • 1813 рдИреж рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдХुрдЫ рдЙрджाрд░ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों, рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдФрд░ рдЙрдд्рд╕ाрд╣ी рднाрд░рддीрдпों рдиे рдЗрд╕ рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।
  • 1781 рдоें рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рд╡ाрд░ेрди рд╣ेрд╕्рдЯिंрдЧ्рд╕ рдиे 'рдХрд▓рдХрдд्рддा рдорджрд░рд╕ा' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी, рдЬिрд╕рдоें рдлाрд░рд╕ी рдФрд░ рдЕрд░рдмी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ोрддा рдеा।
  • 1778 рдоें рд╡ाрд░ेрди рд╣ेрд╕्рдЯिंрдЧ्рд╕ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╕рд░ рд╡िрд▓िрдпрдо рдЬोंрд╕ рдиे 'рдПрд╢िрдпाрдЯिрдХ рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдСрдл рдмंрдЧाрд▓' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬिрд╕рдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рд╣ेрддु рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпे। 
  • 1791 рдИреж рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ेрдЬीрдбेрдг्рдЯ рдЬोрдиाрдерди рдбंрдХрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдоें рд╣िрди्рджू рдХाрдиूрди рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рд╣ेрддु 'рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдХाрд▓ेрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ।
  • 1800 рдИреж рдоें рд▓ाрд░्рдб рд╡ेрд▓ेрдЬрд▓ी рдж्рд╡ाрд░ा рдХрдо्рдкрдиी рдХे рдЕрд╕ैрдиिрдХ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП 'рдлोрд░्рдЯ рд╡िрд▓िрдпрдо рдХाрд▓ेрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЧрдИ।
  • рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдзрд░्рдо рдк्рд░рдЪाрд░рдХ рдПрд╡ं рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдиे рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ेрддु 'рд╢्рд░ीрд░ाрдордкुрд░' (рдХрд▓рдХрдд्рддा) рдХो рдЕрдкрдиा рдХेрди्рдж्рд░ рдмрдиाрдпा рддрдеा рдмाрдЗрдмिрд▓ рдХा 26 рднाрд╖ाрдУं рдоें рдЕрдиुрд╡ाрдж рдХिрдпा।
  • 1820 рдИреж рдоें рдбेрд╡िрдб рд╣ेрдпрд░ рдиाрдордХ рдПрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдиे рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें 'рд╡िрд╢рдк рдХाрд▓ेрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी।
  • рд░ाрдЬा рд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп, рд░ाрдзाрдХांрдд рджेрд╡, рдорд╣ाрд░ाрдЬ рддेрдЬ рд╕ेрди рдЪंрдж्рд░, рд░ाрдпрдмрд╣ाрджुрд░, рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рдШोрд╖ाрд▓ рдЖрджि рдХे рдк्рд░рдпाрд╕ों рд╕े рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХुрдЫ рдк्рд░рдЧрддि рд╣ुрдИ। 
  • рд░ाрдЬा рд░ाрдордоोрд╣рди рд░ाрдп, рдбेрд╡िрдб рд╣ेрдпрд░ рдФрд░ рд╕рд░ рд╣ाрдИрдб рдИрд╕्рдЯ рдиे рдоिрд▓рдХрд░ рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें 'рд╣िрди्рджू рдХाрд▓ेрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬो рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें 'рдк्рд░ेрд╕ीрдбेंрд╕ी рдХाрд▓ेрдЬ' рдмрдиा।
  • рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рдпाрд╕ 1813 рдИреж рдоें рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • 1813 рдХे рдЪाрд░्рдЯрд░ рдПрдХ्рдЯ рдоें рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЬрдирд░рд▓ рдХो рдЕрдзिрдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा рдХि рд╡рд╣ рдПрдХ рд▓ाрдЦ рд░ुрдкрдпे 'рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рдкुрдирд░ुрдж्рдзाрд░ рдФрд░ рдЙрди्рдирддि рдХे рд▓िрдП рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╕्рдеाрдиीрдп рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдк्рд░рджेрд╢ों рдХे рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЖрд░ंрдн рдФрд░ рдЙрди्рдирддि рдХे рд▓िрдП рдЦрд░्рдЪ рдХрд░ें।' 

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдкрд░ рд╡िрд╡ाрдж

  • рд▓ोрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕рдоिрддि рдХे рджрд╕ рд╕рджрд╕्рдп рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рджो рдЧुрдЯों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдеे, рдЬिрд╕рдоें рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╡िрдж्рдпा рд╕рдорд░्рдердХ рджрд▓ рддрдеा рджूрд╕рд░ा рдЖंрдЧ्рд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд░्рдердХ рдеा।
  • рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд░्рдердХ рджрд▓ рдХे рдиेрддा рдПрдЪреж рдЯीреж рдк्рд░िंрд╕ेрдЬ рддрдеा рдПрдЪреж рдПрдЪреж рд╡िрд▓्рд╕рди рдеे। 
  • рдк्рд░ाрдЪ्рдп рд╡िрдж्рдпा рд╕рдорд░्рдердХों рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рднाрд░рдд рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдЕрд░рдмी рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХो рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рджिрдпा рдЬाрдп рдФрд░ рднाрд░рдд рдоें рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдЗрди्рд╣ीं рднाрд╖ाрдУं рдоें рдХिрдпा рдЬाрдп।
  • рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдЖंрдЧ्рд▓ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдорд░्рдердХ рджрд▓ рдиे рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी, рд╡े рднाрд░рдд рдкрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоी рдоाрдирджंрдбों рдХो рдкूрд░्рдгрддः рдЖрд░ोрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे, рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдеा рдХि рдпрджि рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рднाрд╖ा рдХो рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рддो рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рддीрд╕ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдХे рд╕рдн्рдп рд╡рд░्рдЧ рдоें рдПрдХ рднी рдоूрд░्рддिрдкूрдЬрдХ рдирд╣ीं рд░рд╣ेрдЧा। 
  • рдПрдХ рдФрд░ рдЧुрдЯ рдЬो рдмрдо्рдмрдИ рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рдеा рдХे рдиेрддा рдоुрдирд░ो рдФрд░ рдПрд▓рдлिंрд╕्рдЯрди рдиे рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╕्рдеाрдиीрдп рджेрд╢ी рднाрд╖ा рдоें рджेрдиे рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХी।
  • рдк्рд░ाрдЪ्рдп, рдкाрд╢्рдЪाрдд्рдп рд╡िрд╡ाрдж рдХो рдЙрдЧ्рд░ рд╣ोрддे рджेрдЦ рддрдд्рдХाрд▓ीрди рдм्рд░िрдЯिрд╢ рднाрд░рдд рдХे рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рд╡िрд▓िрдпрдо рдмैрдЯिंрдХ рдиे рдЕрдкрдиे рдХौंрд╕िрд▓ рдХे рд╡िрдзि рд╕рджрд╕्рдп рд▓ाрд░्рдб рдоैрдХाрд▓े рдХो рд▓ोрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕рдоिрддि (рдмंрдЧाрд▓) рдХा рдк्рд░рдзाрди рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рднाрд╖ा рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрд╡ाрдж рдкрд░ рдЕрдкрдиा рд╡िрд╡рд░рдг рдкрдд्рд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣ा।
  • 2 рдлрд░рд╡рд░ी 1835 рдХो рдоैрдХाрд▓े рдиे рдЕрдкрдиा рд╕्рдорд░рдгाрд░्рде рд▓ेрдЦ (Macaulay Minute) рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।
  • рдоैрдХाрд▓े рдиे рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ा рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддीрдЦी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖंрдЧ्рд▓ рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी।
  • рдоैрдХाрд▓े рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ "рдпूрд░ोрдк рдХे рдПрдХ рдЕрдЪ्рдЫे рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХी рдЖрд▓рдоाрд░ी рдХा рдПрдХ рддрдЦ्рддा рднाрд░рдд рдФрд░ рдЕрд░рдм рдХे рд╕рдорд╕्рдд рд╕ाрд╣िрдд्рдп рд╕े рдЕрдзिрдХ рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рд╣ै।”
  • рдоैрдХाрд▓े рднाрд░рдд рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢िрдХ्рд╖ा рдж्рд╡ाрд░ा рдПрдХ рдРрд╕ा рд╡рд░्рдЧ рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддा рдеा рдЬो 'рд░рдХ्рдд рдФрд░ рд░ंрдЧ рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╣ो рдкрд░рди्рддु рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддि, рд╡िрдЪाрд░, рдиैрддिрдХ рдоाрдкрджрдг्рдб рдФрд░ рдк्рд░рдЬ्рдЮा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдЬैрд╕ा рд╣ो рдЕрд░्рдеाрдд рд╡рд╣ рдм्рд░ाрдЙрди рд░ंрдЧ рдХे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рдЪाрд╣рддा рдеा।'
  • 7 рдоाрд░्рдЪ 1835 рдХो рдЧрд╡рд░्рдирд░-рдЬрдирд░рд▓ рдмैрдЯिंрдХ рдиे Macaulay Minute рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░ рдЖрджेрд╢ рджिрдпा рдХि рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рдХंрдкрдиी рдХी рд╕рд░рдХाрд░ рдпूрд░ोрдкीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдоाрдз्рдпрдо рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрди्рдирдд рдХрд░े рддрдеा рд╕рднी рдЦрд░्рдЪ рдЗрд╕ी рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдХिрдпे рдЬाрдпें।

рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзोрдоुрдЦी рдиिрд╕्рдпंрджрди рд╕िрдж्рдзाрди्рдд, рдЪाрд░्рд▓्рд╕ рд╡ुрдб рдбिрд╕्рдкैрдЪ (1854), рд╣ंрдЯрд░ рдХрдоीрд╢рди (1882-83)

рд╕ीрдоांрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЦाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдиाрдЧा рд╡िрдж्рд░ोрд╣

Pariksha Pointer

 

рдЦाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 

  • рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдж्рд╡ाрд░ा рдЦाрд╕ी рдФрд░ рдЬрдпрди्рддिрдпा рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдмाрдж рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдФрд░ рд╕िрд▓рд╣рдЯ рдХो рдЬोрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рд╕рдб़рдХ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдпोрдЬрдиा рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдЬिрд╕рдХे рд▓िрдП рдЕрдиेрдХ рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ी рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЖрдпे। 
  • рдЦाрд╕ी рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд░ाрдЬा рд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा। 
  • 1833 рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЦाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा।

рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1828 рдИреж)

  • 1828 рдоें рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрд╣ोрдо рдЕрднिрдЬाрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдЕрд╣ोрдо рдЕрднिрдЬाрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рд╡рд░्рдоा рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдИрд╕्рдЯ рдЗंрдбिрдпा рдХंрдкрдиी рдХे рдЙрдирдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╡ाрдкрд╕ рди рдЬाрдиे рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдиेрддा рдЧोрдордзрд░ рдХुंрд╡рд░ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। 
  • рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╢ांрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдордЭौрддा рдХिрдпा। 

рдиाрдЧा рдЖंрджोрд▓рди 

  • рдиाрдЧा рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдпुрд╡ा рд░ोंрдЧрдоेрдИ рдЬрджोрдиांрдЧ рдж्рд╡ाрд░ा рдХी рдЧрдИ। 
  • рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдПрдХрддा рд▓ाрдиा, рдмेрдвंрдЧे рд░ीрддि-рд░िрд╡ाрдЬों рдХो рдЦрдд्рдо рдХрд░рдиा рддрдеा рдк्рд░ाрдЪीрди рдзрд░्рдо рдХो рдкुрдирд░्рдЬीрд╡िрдд рдХрд░рдиा рдЖрджि рдеा।
  • 29 рдЕрдЧрд╕्рдд, 1931 рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрджोрдиांрдЧ рдХो рдлांрд╕ी рджे рджी рдЧрдИ।
  • рдЬрджोрдиांрдЧ рдХे рдмाрдж рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХो 17 рд╡рд░्рд╖ीрдп рдиाрдЧा рдорд╣िрд▓ा рдЧैрдбिрдирд▓िрдпु рдиे рдЕрдкрдиा рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा।
  • рдЧैрдбिрдирд▓िрдпु рдиे рдЕрдкрдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЧांрдзीрдЬी рдХे рд╕рд╡िрдирдп рдЕрд╡рдЬ्рдЮा рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдЬोрдб़ा рдФрд░ рд╕рдорд░्рдердХों рдХो рдХрд╖्рдЯрдХाрд░ी рдХрд░ों рдФрд░ рдХाрдиूрдиों рдХी рдЕрд╡рдЬ्рдЮा рдХрд░рдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджिрдпा। 
  • рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рддрдеा рдЖрдЬाрдж рд╣िंрдж рдлौрдЬ (рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрдж्рд░ рдмोрд╕) рдиे рдЧैрдбिрдирд▓िрдпु рдХो 'рд░ाрдиी' рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा।
  • рд░ाрдиी рдиे рдЬрджोрдиांрдЧ рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡िрдЪाрд░ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ 'рд╣ेрд░рдХाрдкंрде' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी।
  • рдмिрд╣ाрд░ рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдЪौрдХीрджाрд░ी рдЯैрдХ्рд╕ рджेрдиे рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдпा।
  • 'рдмрдХाрд╢्рдд рднूрдоि’ рдЙрд╕ рднूрдоि рдХो рдХрд╣рддे рдеे рдЬो рдоंрджी рдХे рджिрдиों рдоें рд▓рдЧाрди рди рджे рдкाрдиे рдХे рдХाрд░рдг, рдХिрд╕ाрдиों рдиे рдЬрдоींрджाрд░ों рдХो рджे рджिрдпा рдеा। 
  • рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдХी рднूрдоि рдмिрд╣ाрд░ рдоें рдкाрдпी рдЬाрддी рдеी।

рдЬрди рдЖंрджोрд▓рди (1757–1858 рдИреж рдХे рдмीрдЪ) рд╕्рдорд░рдгीрдп рддрде्рдп

рдЬрди рдЖंрджोрд▓рди (1757–1858 рдИреж рдХे рдмीрдЪ) рд╕्рдорд░рдгीрдп рддрде्рдп

Pariksha Pointer


  • рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рддрдеा рдЖрдЬाрдж рд╣िंрдж рдлौрдЬ (рд╕ुрднाрд╖ рдЪंрдж्рд░ рдмोрд╕) рдиे рдЧैрдбिрдирд▓िрдпु рдХो 'рд░ाрдиी' рдХी рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╕рдо्рдоाрдиिрдд рдХिрдпा।
  • 1828 рдоें рдЕрд╕рдо рдХे рдЕрд╣ोрдо рдЕрднिрдЬाрдд рд╡рд░्рдЧ рдХे рд▓ोрдЧों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдЦाрд╕ी рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдиे рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд░ाрдЬा рд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा। 
  • 19рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╣ुрдП рд╡рд╣ाрдмी рдЖंрджोрд▓рди рдХो 1857 рдИреж рдоें рд╣ुрдП рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕ुрдиिрдпोрдЬिрдд, рд╕ुрд╕ंрдЧрдаिрдд рдФрд░ рдПрдХрдЬुрдЯ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। 
  • рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдиेрддा рдмिрд░рд╕ा рдоुрдг्рдбा рдХो рдИрд╢्рд╡рд░ рдХा рдЕрд╡рддाрд░ рдФрд░ рдЬрдЧрддрдкिрддा рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा, рдЗрд╕े 'рдЙрд▓рдЧुрд▓ाрди' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा।
  • рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдордз्рдпрдк्рд░ांрдд рдФрд░ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рдХुрдЫ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рдмрдиे рдХाрдиूрдиों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा।
  • рдмिрд╣ाрд░ рдФрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдоें рдХिрд╕ाрдиों рдиे 'рдЪौрдХीрджाрд░ी рдЯैрдХ्рд╕' рди рджेрдиे рдХा рдЖंрджोрд▓рди рдЪрд▓ाрдпा।


 рд╡िрдж्рд░ोрд╣                                            рдиेрддा 

рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣        рдЪрдХ्рд░ рд╡िрд╕ोрдИ, рд░ाрдгा рдХृрд╖्рдг рджрдг्рдбрд╕ेрди

рд╕ंрдеाрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣      рд╕िрдж्рдзू рддрдеा рдХाрди्рд╣ू

рдкाрдЧрд▓рдкंрдеी рд╡िрдж्рд░ोрд╣         рдЯीрдкू

рд╡рд╣ाрдмी рд╡िрдж्рд░ोрд╣        рд╕ैрдп्рдпрдж рдЕрд╣рдордж, рдЕрдм्рджुрд▓ рд╡рд╣ाрдм

рдХूрдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣          рднрдЧрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рдорд▓, рд░ाрдорд╕िंрд╣

рд░ाрдоोрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣       рдЙрдоा рдЬी 

рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣          рдмिрд░рд╕ा рдоुрдг्рдбा

рддाрдиा рднाрдЧрдд рдЖрди्рджोрд▓рди   рдЬрддрд░ा рднрдЧрдд, рдмрд▓рд░ाрдо рднрдЧрдд

рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣            рдЕрд▓्рд▓ूрд░ी рд╕ीрддाрд░ाрдо рд░ाрдЬू

рдЦाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣          рд╕рд░рджाрд░ рддीрд░рдд рд╕िंрд╣

рдлрдХीрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣         рдордЬрдиूрд╢ाрд╣, рдЪिрд░ाрдЧрдЕрд▓ी рд╢ाрд╣  

рдиाрдЧा рд╡िрдж्рд░ोрд╣            рд░ाрдиी рдЧैрдбिрдирд▓िрдпु

рдЪेंрдЪू рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди     рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд



рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╡िрдХाрд╕ (рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдХाрд▓ рдоें)

рддाрдиा рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди, рдЪेंрдЪू рдЖंрджोрд▓рди, рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рд╡рди рдпा рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣

Pariksha Pointer

 

  • рддाрдиा рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди рдХो рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрд╣ा рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХे рдЙрди рд▓ोрдЧों рдиे рдХिрдпा рдЬो 'рдлрдХीрд░ рдпा рдзрд░्рдоाрдЪाрд░्рдп' рдеे। 
  • рддाрдиा рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдж्рд╡िрддीрдп рд╡िрд╢्рд╡рдпुрдж्рдз рдХे рдмाрдж рдЫोрдЯा рдиाрдЧрдкुрд░ (рдмिрд╣ाрд░) рдоें рд╣ुрдИ рдеी। 
  • рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рд╕ंрд╕्рдХृрддीрдХрд░рдг рдЖंрджोрд▓рди рдеा। 
  • рдЗрди рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдЧांрдзीрд╡ाрджी рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рдХाрд░्рдпों рдХे рд╕ाрде рдШुрд╕рдкैрда рдХी। 
  • 1920 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рддाрдиा рднрдЧрддों рдиे рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╢рд░ाрдм рдХी рджुрдХाрдиों рдкрд░ рдзрд░рдиा рджेрдХрд░ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиों рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдХрд░ рднाрд░рдд рдХे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖंрджोрд▓рди рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рднाрдЧीрджाрд░ी рдХी। 
  • рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЬрддрд░ाрднрдЧрдд, рдмрд▓рд░ाрдо рднрдЧрдд, рджेрд╡рдоेрдиिрдпा рднрдЧрдд (рдорд╣िрд▓ा) рдиे рдЕрдкрдиा рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। 
  • рдЬрддрд░ा рднрдЧрдд рдиे рд▓рдЧाрди рдХी рджрд░ों рдоें рдКंрдЪी рд╡ृрдж्рдзि рдФрд░ рдЪौрдХीрджाрд░ी рдХрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рднी рдЖंрджोрд▓рди рдХिрдпा।

рдЪेंрдЪू рдЖंрджोрд▓рди (1920 рдИреж) 

  • рдЪेंрдЪू рдЖंрджोрд▓рди 1920 рдИреж рдоें рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧुंрдЯूрд░ рдЬिрд▓े рдоें рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╕рдордп рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
  • рдЪेंрдЪू рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рдиे рд╡ेंрдХрдЯ्рдЯрдкрдп्рдпा рдЬैрд╕े рдиेрддाрдУं рд╕े рд╕рдо्рдкрд░्рдХ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। 
  • рджिрд╕рдо्рдмрд░, 1927 рдоें рдЧांрдзी рдЬी рдиे рднी рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рджौрд░ा рдХिрдпा।
  • 1921-22 рдоें рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рднीрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдиे рдЙрдЧ्рд░ рд░ूрдк рдзाрд░рдг рдХрд░ рд▓िрдпा, рдХांрдЧ्рд░ेрд╕ рдиे рдЗрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕े рдЕрдкрдиे рд░िрд╢्рддे рдХी рдмाрдд рдХो рдирдХाрд░ рджिрдпा। 
  • рдлрд░рд╡рд░ी 1922 рдоें рдмंрдЧाрд▓ рдХे рдЬрд▓рдкाрдИрдЧुрдб़ी рдЬिрд▓े рдоें рд╕ंрдеाрд▓ों рдиे рдЧांрдзी рдЯोрдкी рдкрд╣рди рдХрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдмोрд▓ рджिрдпा।

рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1922-24 рдИреж) 

  • 1922-24 рдХे рдмीрдЪ рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдЧोрджाрд╡рд░ी рдЬिрд▓े рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд 'рд░рдо्рдкा' рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा। 
  • рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХे рд╢ोрд╖рдг рдФрд░ рд╡рди рдХाрдиूрдиों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
  • рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рдиेрддा рдЕрд▓्рд▓ूрд░ी рд╕ीрддाрд░ाрдо рд░ाрдЬू рдеे рдЬो рдЧैрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдиेрддा рдеे, рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЬрдпोрддिрд╖ीрдп рдФрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЙрдкрдЪाрд░ рд╕рдо्рдмрди्рдзी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рдпुрдХ्рдд рд╣ोрдиे рдХा рджाрд╡ा рдХिрдпा।
  • рд╕ीрддाрд░ाрдо рд░ाрдЬू рдХो рдЧांрдзी рдХे рдЕрд╕рд╣рдпोрдЧ рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░ेрд░рдгा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдИ, рд▓ेрдХिрди рдпे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд▓्рдпाрдг рд╣ेрддु рд╣िंрд╕ा рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭрддे рдеे। 
  • 1924 рдоें рд╕ीрддाрд░ाрдо рд░ाрдЬू рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा।
  • рд╕рд╡िрдирдп рдЕрд╡рдЬ्рдЮा рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд╕рдордп рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा 'рд╡рди рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣' рдХिрдпा рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдЗрд╕ рд╕рдордп рддрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджिрдпों рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоूрд╣ рдХे рд▓ोрдЧों рдоें рдШрдиिрд╖्рда рд╕рдо्рдмрди्рдз рдХाрдпрдо рд╣ो рдЪुрдХे рдеे। 

рд╡рди рдпा рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ 

  • рд╡рди рдпा рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдоुрдЦ्рдпрддः рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдордз्рдпрдк्рд░ांрдд, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рдХे рдЧрд░ीрдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХिрд╕ाрдиों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा рдеा। 
  • рд╡рди рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣ рдХे рджौрд░ाрди рдЧंрдЬрди рдХोрдИ рдЬैрд╕े рдиेрддाрдУं рдиे рд▓рдЧाрди рди рдЕрджा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा।

рд╕ीрдоांрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЦाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЕрд╣ोрдо рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдиाрдЧा рд╡िрдж्рд░ोрд╣

рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1893-1900 рдИреж), рдХिрдж्рджूрд░ рдЪेрди्рдирдо्рдоा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1824-29 рдИреж)

Pariksha Pointer


  • рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1893-1900 рдИреж рдХे рдмीрдЪ рдмिрд░рд╕ा рдоुрдг्рдбा рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╣ुрдЖ рдеा।
  • рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЪрд░्рдЪिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдеा। 
  • рдоुрдг्рдбों рдХी рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рднूрдоि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 'рдЦूंрдЯрдХрдЯ्рдЯी рдпा рдоुंрдбाрд░ी' рдХा рдЬрдоींрджाрд░ी рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рднूрд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рд╡ाрд▓ी рднूрдоि рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ। 
  • рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдмिрд░рд╕ा рдоुंрдбा рдиे рдЗрд╕े рдзाрд░्рдоिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд░ूрдк рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рджिрдпा। 
  • 1895 рдоें рдмिрд░рд╕ा рдиे рдЕрдкрдиे рдХो 'рднрдЧрд╡ाрди рдХा рджूрдд' рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдФрд░ рд╣рдЬाрд░ों рдоुрдг्рдбाрдУं рдХा рдиेрддा рдмрди рдЧрдпा। 
  • рдмिрд░рд╕ा рдоुрдг्рдбा рдХो 'рдЙрд▓рдЧुрд▓ाрди' (рдорд╣ाрди рд╣рд▓рдЪрд▓) рдФрд░ рдЗрдирдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो 'рдЙрд▓्рдЧुрд▓рди' (рдорд╣ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣) рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЧрдпा।
  • рдмिрд░рд╕ा рдоुрдг्рдбा рдиे рдХрд╣ा рдХि “рджिрдХुрдУं (рдЧैрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд▓рдб़ाрдИ рд╣ोрдЧी рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЦूрди рд╕े рдЬрдоीрди рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд▓ाрд▓ рд╣ोрдЧी рдЬैрд╕े рд▓ाрд▓ рдЭंрдбा।"
  • 1900 рдИреж рдХे рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдмिрд░рд╕ा рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдЧрдпा рдЬрд╣ाँ рдЬेрд▓ рдоें рд╣ी рдЙрд╕рдХी рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ।
  • рдХुंрд╡рд░ рд╕ुрд░ेрд╢ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рддीрди рдЪрд░рдгों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХा рддृрддीрдп рдЪрд░рдг 1920 рдИреж рдХे рдмाрдж рд╢ुрд░ु рд╣ुрдЖ। 
  • рдЗрд╕ рдЪрд░рдг рдХे рдЖंрджोрд▓рдиों рдХे рдиेрддृрдд्рд╡рдХрд░्рддा рдХो рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрдиे рдХा рд╕ौрднाрдЧ्рдп рдоिрд▓ा рдеा।
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЬाрддीрдп рдЕрдерд╡ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди, рд╕ुрдзाрд░ рдЕрдерд╡ा рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдХрд░рдг рдЖंрджोрд▓рди, рдХृрд╖рдХ рдФрд░ рд╡рди рдЖрдзाрд░िрдд рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдмांрдЯा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рд╣ुрдП рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдиेрддा рдЧांрдзीрд╡ाрджी рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдХाрд░्рдпрдХрд░्рддाрдУं рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдЕрд▓्рд▓ूрд░ी рд╕ीрддाрд░ाрдо рд░ाрдЬू рдЬैрд╕े рдЧैрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрдиे।

рдХिрдж्рджूрд░ рдЪेрди्рдирдо्рдоा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1824-29 
  • рдХिрдж्рджूрд░ рдЪेрди्рдирдо्рдоा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1824-29 рдХे рджौрд░ाрди рд╣ुрдЖ рдеा।
  • рдХिрдЯ्рдЯूрд░ (рдХрд░्рдиाрдЯрдХ) рдХे рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢ाрд╕рдХ рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЙрд╕рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ी рдХो рдоाрди्рдпрддा рдирд╣ीं рджिрдпा, рдлрд▓рд╕्рд╡рд░ूрдк рджिрд╡ंрдЧрдд рд░ाрдЬा рдХी рд╡िрдзрд╡ा рдЪेрди्рдирдо्рдоा рдиे рд░ाрдордк्рдкा рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा।
  • 1835 рдоें рдЧंрдЬाрдо рдХे рдЧुрдорд╕ुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдЬрдоींрджाрд░ рдзрдиंрдЬрдп рднांрдЬा рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा। 
  • рдзाрд░ рд░ाрд╡ рдХे рдмुрди्рдж рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ - 1840-41 рдоें рд╕рддाрд░ा рдХे рд░ाрдЬा рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдХो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдЕрдкрджрд╕्рде рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдХрд░ाрдб़ рдХे рдзाрд░ рд░ाрд╡ рдиे рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдиेрддृрдд्рд╡ рдХिрдпा।
  • рдмुंрджेрд▓ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ - рдЗрд╕рдХे рдЕрди्рддрд░्рдЧрдд 1846-47 рдоें рдХुрд░рдиूрд▓ рдХे рдмेрджрдЦрд▓ рдХिрдпे рдЧрдпे рдкॉрд▓ीрдЧрд░ рдирд░рд╕िрдо्рд╣ा рд░ेрдб्рдбी рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдЬрдм्рдд рдХी рдЧрдИ рдкेंрд╢рди рджेрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा।
  • рдкाрд▓ीрдЧрд░ рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдХे рд╡े рдЬрдоींрджाрд░ рдеे рдЬो рд╣рдеिрдпाрд░ рдмंрдж рджрд╕्рддे рд░рдЦрддे рдеे।
  • рдкाрдЗрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ - 1904 рдИреж рдоें рдЙрдб़ीрд╕ा рдХे рдЦुрд░्рджा рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ुрдЖ। 
  • рдЗрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдЦुрд░्рджा рдХे рд░ाрдЬा рдиे рдкाрдЗрдХों рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрдпा।
  • 'рдкाрдЗрдХ' рд▓рдЧाрди рдоुрдХ्рдд рднूрдоि рдХा рдЙрдкрдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ैрдиिрдХ рдеे। 
  • рдкाрдЗрдХ рдиेрддा рдЬрдЧрдмंрдзु рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдкाрдЗрдХ рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ेрдиा рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХрд░ рдкुрд░ी рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा।

рддाрдиा рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди, рдЪेंрдЪू рдЖंрджोрд▓рди, рд░рдо्рдкा рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рд╡рди рдпा рдЬंрдЧрд▓ рд╕рдд्рдпाрдЧ्рд░рд╣

рд╕ंрдеाрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1855-56 рдИреж), рдЦाрд░рд╡ाрдб़ рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рднीрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдиैрдХрджा рдЖंрджोрд▓рди, рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣

Pariksha Pointer

 

  • рд╕ंрдеाрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1855-56 рдИреж рдоें рд╣ुрдЖ।
  • рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕ंрдеाрд▓ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдеा।
  • рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоुрдЦ्рдпрдд: рднाрдЧрд▓рдкुрд░ рд╕े рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдХे рдмीрдЪ рдХेрди्рдж्рд░िрдд рдеा।
  • рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ों рдоें рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЬрдмрд░рджрд╕्рдд рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдеा।
  • рд╕ंрдеाрд▓ рд▓ोрдЧों рдиे рднूрдоिрдХрд░ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рд╣ांрдеों рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░, рдкुрд▓िрд╕ рдХे рджрдорди, рдЬрдоींрджाрд░ों рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХी рд╡рд╕ूрд▓िрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЕрдкрдиा рд░ोрд╖ рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा।
  • рд╕ंрдеाрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╕िрдж्рдзू рдФрд░ рдХाрди्рд╣ू рдиाрдордХ рджो рд╕ंрдеाрд▓ों рдиे рдЕрдкрдиा рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। 
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЧैрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬो рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХрд░ рдЙрдирдХे рд╕ाрде рджुрд░्рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХिрдпा рдХрд░рддे рдеे рдХो 'рджिрдХрдиाрдо' рд╕े рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рд╕ंрдеाрд▓ों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдж्рд░рд╡ рдЧ्рд░рд╕्рдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдоाрд░्рд╢рд▓ рд▓ॉ рд▓рдЧाрдиा рдкрдб़ा рддрдеा рдЗрдирдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ी рдиेрддाрдУं рдХो рдкрдХрдб़рдиे рдХे рд▓िрдП рджрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдХा рдЗрдиाрдо рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рд╕िрдж्рдзू, рдХाрди्рд╣ू рдиे рдШोрд╖рдгा рдХी рдХि рдаाрдХुрд░ рдЬी (рднрдЧрд╡ाрди) рдиे рдЙрди्рд╣ें рдЖрджेрд╢ рджिрдпा рд╣ै рдХि рд╡े рдЖрдЬाрджी рдХे рд▓िрдП рдЕрдм рд╣рдеिрдпाрд░ рдЙрдаा рд▓ें।
  • рд╕िрдж्рдзू рдЕрдЧрд╕्рдд 1855 рддрдеा рдХाрди्рд╣ू рдлрд░рд╡рд░ी 1886 рдоें рдкрдХрдб़ा рдЧрдпा рдФрд░ рдоाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। 
  • рдХुंрд╡рд░ рд╕ुрд░ेрд╢ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рддीрди рдЪрд░рдгों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рдЪрд░рдг 1860 рд╕े 1920 рддрдХ рдЪрд▓ा рдЗрд╕ рдЪрд░рдг рдХे рджौрд░ाрди рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рддрдеाрдХрдеिрдд рдЕрд▓рдЧाрд╡рд╡ाрджी рдЖंрджोрд▓рди рд╣ी рд╢ुрд░ू рдирд╣ीं рдХिрдпा рдмрд▓्рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд╡ाрджी рддрдеा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें рднी рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓िрдпा।
  • рдж्рд╡िрддीрдп рдЪрд░рдг рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдпा рдЬрдирдЬाрддीрдп рд╡िрдж्рд░ोрд╣ों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдеे।

рдЦाрд░рд╡ाрдб़ рд╡िрдж्рд░ोрд╣

  • рдЦाрд░рд╡ाреЬ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд╕ंрдеाрд▓ों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рджрдорди рдХे рдмाрдж 1870 рдоें рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдЖ।
  • рдпрд╣ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдмंрджोрдмрд╕्рдд рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╣ुрдЖ।

рднीрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣

  • рднीрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдмांрд╕рд╡ाрд░ा, рд╕ूंрда рдФрд░ рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рднीрд▓ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЧोрд╡िрди्рдж рдЧुрд░ु рдХे рд╕ुрдзाрд░ों (рдмंрдзुрдЖ рдордЬрджूрд░ी рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд) рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • 1913 рддрдХ рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рдЗрддрдиा рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╣ो рдЧрдпा рдХि рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे 'рднीрд▓ рд░ाрдЬ' рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ेрддु рдк्рд░рдпाрд╕ рд╢ुрд░ु рдХрд░ рджिрдпा, рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рдХाрдлी рдк्рд░рдпाрд╕ рдХे рдмाрдж рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓ा।

рдиैрдХрджा рдЖंрджोрд▓рди 

  • рдиैрдХрджा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдФрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рдмрдирд╡ाрд╕ी рдиैрдХрджा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा। 
  • рдЗрди рдЖंрджोрд▓рдирдХाрд░िрдпों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдФрд░ рд╕рд╡рд░्рдг рд╣िрди्рджुрдУं рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджैрд╡ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЕрдкрдиे рдиेрддाрдУं рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें ‘рдзрд░्рдо рд░ाрдЬ' рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рдХी рджिрд╢ा рдоें рдк्рд░рдпाрд╕ рдХिрдпा।

рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣

  • рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЖंрдз्рд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдкूрд░्рд╡ी рдЧोрджाрд╡рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдиे рдЙрдб़ीрд╕ा рдХे рдорд▓्рдХाрдЧिрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा। 
  • рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рдмिрди्рджु рдЪोрдбрд╡рд░рдо् рдХा 'рд░рдо्рдкा рдк्рд░рджेрд╢' рдеा। 
  • 1879-80 рдоें рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдЯोрдо्рдоा рд╕ोрд░ा рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। 
  • рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рдЙрдирдХे рдкाрд░рдо्рдкрд░िрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ों рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे, рдкुрд▓िрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЙрдд्рдкीрдб़рди, рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╢ोрд╖рдг, рддाрдб़ी рдХे рдЙрдд्рдкाрджрди рдкрд░ рдХрд░ рдЖрджि рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ुрдЖ।
  • рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХे рджрдорди рдХे рд▓िрдП рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдордж्рд░ाрд╕ рдЗрдирдлैрди्рдЯ्рд░ी рдХे рдЫрд╣ рд░ेрдЬिрдоेंрдЯ рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рд▓िрдпा рдеा।
  • 1886 рдоें рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣िрдпों рдиे рд░ाрдЬा рдЕрдирди्рддрд╢्рдп्рдпाрд░ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд░ाрдорд╕ंрдбु (рд░ाрдо рдХी рд╕ेрдиा) рдХा рдЧрдарди рдХрд░ рдЬрдпрдкुрд░ рдХे рддрдд्рдХाрд▓ीрди рд╢ाрд╕рдХ рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдкрд▓рдЯрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд╣ाрдпрддा рдоांрдЧी। 

рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1893-1900 рдИреж), рдХिрдж्рджूрд░ рдЪेрди्рдирдо्рдоा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1824-29 рдИреж)


рдЬрдирдЬाрддीрдп (рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдкрд╣ाрдб़िрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдХोрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣

Pariksha Pointer


  • 19рд╡ीं рд╕рджी рдоें рднाрд░рдд рдХे рдЕрдиेрдХ рд╣िрд╕्рд╕ों рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╣ोрдХрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХрдИ рдЫाрдкाрдоाрд░ рдпुрдж्рдз рд▓рдб़े। 
  • рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдХाрд▓ рдХे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдЕрди्рдп рдЖंрджोрд▓рдиों рд╕े рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднिрди्рди рдеे рдХ्рдпोंрдХि рдпे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╣िंрд╕рдХ рдФрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдеे, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рдПрдХрдЬुрдЯрддा рдк्рд░рд╢ंрд╕рдиीрдп рдеी, рдПрдХ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рджूрд╕рд░े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдкрд░ рдХрднी рдЖрдХ्рд░рдордг рдирд╣ीं рдХрд░рддा рдеा। 
  • рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЕрдкрдиे рдХो рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░ рдЬाрддीрдп рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЬैрд╕े рд╕ांрдЪाрд▓, рдХोрд▓, рдоुंрдбा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрдпा рдеा।
  • рдЖрдорддौрд░ рдкрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी, рд╢ेрд╖ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдерд▓рдЧ рд░рдЦрддे рдеे, рдЙрдирдХी рдЖрдЬीрд╡िрдХा рдХा рд╕ाрдзрди рдЭूрдо рдЦेрддी (рдЬрдЧрд╣ рдмрджрд▓-рдмрджрд▓ рдХрд░ рдХी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдЦेрддी) рдФрд░ рдордд्рд╕्рдп рдкाрд▓рди рдеा। 
  • рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдФрдкрдиिрд╡ेрд╢िрдХ рдШेрд░े рдоें рдЖрдиे рдХे рдмाрдж рдпे рдЕрдкрдиी рд╣ी рдЬрдоीрди рдкрд░ рдХृрд╖ि рдордЬрджूрд░ рдмрди рдЧрдпे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЦाрдиों, рдмाрдЧाрдиों рдФрд░ рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों рдоें рдХाрд░्рдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рддрдеा рдХुрд▓ीрдЧीрд░ी рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдЬрдирдЬाрддीрдп рдпा рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдеे- 

1. рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрдмीрд▓ों рдХे рд╕рд░рджाрд░ों рдХो рдЬрдоींрджाрд░ рдХा рджрд░्рдЬा рдк्рд░рджाрди рдХрд░ рдПрд╡ं рд▓рдЧाрди рдХी рдирдИ рдкрдж्рдзрддि рд▓ाрдЧू рдХрд░ рдЙрдирдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ाрдУं рдХो рдХрдордЬोрд░ рдХिрдпा। 

2. рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдмीрдЪ рдорд╣ाрдЬрдиों, рд╡्рдпाрдкाрд░िрдпों рдФрд░ рд▓рдЧाрди рд╡рд╕ूрд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдРрд╕े рд╕рдоूрд╣ рдХो рд▓ाрджा рдЧрдпा рдЬो рдмिрдЪौрд▓िрдпे рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдеे।

3. рд╡рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕рд░рдХाрд░ी рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХрдаोрд░ рдХрд░рдиे, рдИंрдзрди рдФрд░ рдкрд╢ुрдЪाрд░े рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡рди рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рддрдеा рдЭूрдо рдФрд░ рдкрдб़ рдЦेрддी рдкрд░ рд░ोрдХ।

4. рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдИрд╕ाрдИ рдоिрд╢рдирд░िрдпों рдХी рдШुрд╕рдкैрда рдХрд░ाрдиा।

  • рдЙрдкрд░्рдпुрдХ्рдд рдХाрд░рдгों рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╡рд╢ рдХिрдпा।
  • рдХुंрд╡рд░ рд╕ुрд░ेрд╢ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХो рддीрди рдЪрд░рдгों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдпे рддीрди рдЪрд░рдг рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
  • рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг -  1795 - 1860 
  • рдж्рд╡िрддीрдп рдЪрд░рдг -  1860 - 1920
  • рддृрддीрдп рдЪрд░рдг -  1920 рдХे рдмाрдж
  • рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ, рдЬो рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдШुрд╕рдиे рддрдеा рд╡рд╣ां рд╕ुрдзाрд░ рдХाрд░्рдпों рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
  • рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдк्рд░ाрдп: рдкрд╣рд▓े рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдеा।
  • рдЗрди рдЖंрджोрд▓рдиों рдХो рдЙрди рд▓ोрдЧों рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा рдЬिрдирдХी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеिрддि рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢ीрдХрд░рдг рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХ्рд╖рддि рдкрд╣ुंрдЪी рдеी। 
  • рдХुंрд╡рд░ рд╕ुрд░ेрд╢ рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рддीрди рднाрдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЖंрджोрд▓рди рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं-
рдкрд╣ाрдб़िрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 
  • рдкрд╣ाрдб़िрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд░ाрдЬрдорд╣рд▓ рдХी рдкрд╣ाрдб़िрдпों рдоें рд╕्рдеिрдд рдЙрди рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдеा рдЬिрдирдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХिрдпा рдеा। 
  • 1778 рдоें рдЗрдирдХे рдЦूрдиी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рдкрд░ेрд╢ाрди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╕рдордЭौрддा рдХрд░рдХे рдЗрдирдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो 'рджाрдордиी рдХोрд▓' рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा। 

рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1837-1856 рдИреж)
  • рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдЦोंрдб рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧों рдиे 1837 рд╕े 1856 рдХे рдмीрдЪ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдеा।
  • рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рд╣िрд╕्рд╕ा рд▓ेрдиे рд╡ाрд▓े рдЦोंрдб рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓ोрдЧ рддрдоिрд▓рдиाрдбु рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдордз्рдп рднाрд░рдд рддрдХ рдлैрд▓े рд╣ुрдП рдеे।
  • рдЦोंрдб рд▓ोрдЧों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдХाрд░рдг рдеा рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдирдпे рдХрд░ों рдХो рд▓рдЧाрдиा, рдЙрдирдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЬрдоींрджाрд░ों рдФрд░ рд╕ाрд╣ूрдХाрд░ों рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рддрдеा рдоाрдирд╡ рдЬाрддि рдкрд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдиा рдЖрджि। 
  • рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдЪрдХ्рд░ рд╡िрд╕ोрдИ рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдк्рд░рджाрди рдХिрдпा। 
  • рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рд░ाрдзाрдХृрд╖्рдг рджрдг्рдбрд╕ेрди рдиे рднी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рд╕िрд░рдХрдд рдХी।

рдХोрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1832-37 рдИреж)
  • рдХोрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1832–37 рддрдХ рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा।
  • рдХोрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рд░ांрдЪी, рд╕िंрд╣рднूрдоि, рд╣рдЬाрд░ीрдмाрдЧ, рдкाрд▓ाрдордК рдФрд░ рдоाрдирднूрдо рдХे рдкрд╢्рдЪिрдоी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдлैрд▓ा рдеा।
  • рдЗрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдХाрд░рдг рдеा рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рднूрдоि рдХो рдЙрдирдХे рдоुрдЦिрдпा рдоुрдг्рдбों рд╕े рдЫीрдирдХрд░ рдоुрд╕рд▓рдоाрди рддрдеा рд╕िрдХ्рдЦ рдХिрд╕ाрдиों рдХो рджे рджेрдиा। 

рд╕ंрдеाрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1855-56 рдИреж), рдЦाрд░рд╡ाрдб़ рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рднीрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдиैрдХрджा рдЖंрджोрд▓рди, рдХोрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдоुрдг्рдбा рд╡िрдж्рд░ोрд╣

рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░, 28 рдЬрдирд╡рд░ी 2025

рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди (1860-70 рдИреж), рд░ाрдоोрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЧрдбрдХाрд░ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдмेрд▓ुрдЯंрдкी рд╡िрдж्рд░ोрд╣

Pariksha Pointer

 

  • рдкрд╢्рдЪिрдоी рдкंрдЬाрдм рдоें рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рднрдЧрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рдорд▓ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд╣ुрдЖ। 
  • рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди рднी рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा, рд▓ेрдХिрди рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рдпрд╣ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдЖंрджोрд▓рди рдоें рдмрджрд▓ рдЧрдпा। 
  • рд╕िрдпाрди рд╕ाрд╣рдм рдХे рдиाрдо рд╕े рдЪрд░्рдЪिрдд рдЬрд╡ाрд╣рд░рдорд▓ рдиे рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╕िрдЦ рдкंрде рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рдЕंрдз рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдФрд░ рдмुрд░ाрдИрдпों рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрдпा। 
  • рдЬрд╡ाрд╣рд░рдорд▓ рдХे рд╢िрд╖्рдп рдмाрд▓рдХ рд╕िंрд╣ рдиे рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрдпाрдпिрдпों рдХे рд╕ाрде рдЕрдкрдиा рдоुрдЦ्рдпाрд▓рдп рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рд╕ीрдоांрдд рдк्рд░ांрдд рдоें рд╕्рдеिрдд 'рд╣рдЬाрд░ी' рдиाрдордХ рд╕्рдеाрди рдХो рдмрдиाрдпा।
  • рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди рдиे рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдкंрдЬाрдм рд╕े рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рд╕िрдЦ рдк्рд░рднुрд╕рдд्рддा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХो рдЕрдкрдиा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдмрдиाрдпा। 
  • рдЗрд╕ рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдХुрдЪрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рд░рдХाрд░ рдиे 1863-72 рдоें рдЬोрд░рджाрд░ рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा।
  • рдХूрдХा рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдиेрддा рд░ाрдорд╕िंрд╣ рдХूрдХा рдХो рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ंрдЧूрди рдиिрд░्рд╡ाрд╕िрдд рдХрд░ рджिрдпा рдЬрд╣ां рдЙрдирдХी 1885 рдоें рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ।
  • рдЕрдкрджрд╕्рде рд╢ाрд╕рдХों рдХे рдЖрд╢्рд░िрддों рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдЖंрджोрд▓рдиों рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рдеे- рд░ाрдоोрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЧрдбрдХाрд░ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдЖрджि।

рд░ाрдоोрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1822 рдИреж)

  • рд░ाрдоोрд╕ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1822 рдИреж рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдеा।
  • рдЗрд╕ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рдХрднी рдорд░ाрдаा рд╕ेрдиा рдоें рд╕ैрдиिрдХ рдФрд░ рд╕िрдкाрд╣ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдорд░ाрдаों рдиे рдорд░ाрдаा рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдкрддрди рдХे рдмाрдж рдмрдв़े рд╣ुрдП рднूрдоि рдХрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा।
  • 1822 рдоें рд░ाрдоोрд╕िрдпों рдиे рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХे рд╕рддाрд░ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд▓ूрдЯрдкाрдЯ рдХी। 
  • 1825-26 рдкрдб़े рднрдпाрдирдХ рдЕрдХाрд▓ рдФрд░ рдЕрди्рдиाрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рд░ाрдоोрд╕िрдпों рдиे рдЙрдоाрдЬी рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा।
  • рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ाрдоोрд╕िрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рднूрдоि рдЕрдиुрджाрди рджिрдпा, рд╕ाрде рдоें рд╣ी рдкрд╣ाрдб़ी рдкुрд▓िрд╕ рдоें рдиौрдХрд░ी рднी рджी।

рдЧрдбрдХाрд░ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1844 рдИреж) 

  • рдЧрдбрдХाрд░ी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1844 рдИреж рдоें рдХोрд▓्рд╣ाрдкुрд░ (рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░) рдоें рд╣ुрдЖ। 
  • рдЧрдбрдХाрд░ी рд╡े рд▓ोрдЧ рдеे рдЬो рдорд░ाрдаों рдХे рдХिрд▓ों рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдЕрдиुрд╡ांрд╢िрдХ рдХрд░्рдордЪाрд░ी рдеे।
  • рдЧрдбрдХाрд░िрдпों рдиे рдмрдв़े рд╣ुрдП рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХी рд╡рд╕ूрд▓ी рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा рдеा, рд╕рд░рдХाрд░ рдХो рдЧрдбрдХाрд░िрдпों рдХे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рджрдмाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХाрдлी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░рдиा рдкрдб़ा।
  • 1844 рдИреж рдоें рд╢ुрд░ु рд╣ुрдП рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рдиेрддा рдорд░ाрдаा рд╕рд░рджाрд░ рдлोрди्рдб рд╕ाрд╡ंрдд рдеा। 
  • рдЗрди्рд╣ोंрдиे рдЕрди्рдп рд╕рд░рджाрд░ों рдФрд░ рдИрд╕ाрдЗрдпों рдЬिрд╕рдоें рдЕрди्рдиाрд╕ाрд╣िрдм рднी рд╢ाрдоिрд▓ рдеे, рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд рдХे рдЕрдиेрдХ рдХिрд▓ों рдкрд░ рдкुрдиः рдХрдм्рдЬा рдХрд░ рд▓िрдпा, рд▓ेрдХिрди рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ी рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХो рдХुрдЪрд▓ рджिрдпा। 
  • рдЙрди्рдиीрд╕рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдХुрдЫ рдЕрдкрджрд╕्рде рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХी рд╡िрд▓рдп рдиीрддि, рднाрд░рддीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдХो рдордирдоाрдиे рдвंрдЧ рд╕े рдЕрдкрджрд╕्рде рдХрд░рдиे рддрдеा рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╢ाрд╕рди рдХी рдиीрддिрдпों рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖंрджोрд▓рди рдХिрдпा।

рдмेрд▓ुрдЯंрдкी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (1808-9 рдИреж)

  • рдмेрд▓ुрдЯंрдкी рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 1808-9 рдоें рдд्рд░ाрд╡рдгрдХोрд░ (рдХेрд░рд▓) рдоें рд╣ुрдЖ। 
  • рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдж्рд╡ाрд░ा рджीрд╡ाрди рдмेрд▓ुрдЯंрдкी (рдд्рд░ाрд╡рдгрдХोрд░) рдХी рдЧрдж्рджी рдЫीрди рд▓ेрдиे рддрдеा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╕ंрдзि рдж्рд╡ाрд░ा рдд्рд░ाрд╡рдгрдХोрдг рд░ाрдЬ्рдп рдкрд░ рднाрд░ी рд╡िрдд्рддीрдп рдмोрдЭ рдбाрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рджीрд╡ाрди рдмेрд▓ुрдЯंрдкी рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХрд░ рджिрдпा। 
  • рдЧोрд▓िрдпों рд╕े рдШाрдпрд▓ рдмेрд▓ुрдЯंрдкी рдХी рдоृрдд्рдпु рдХे рдмाрдж рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рд╕ेрдиा рдиे рдЙрд╕े рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдлांрд╕ी рдкрд░ рд▓рдЯрдХाрдпा рдеा।

рдЬрдирдЬाрддीрдп (рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдкрд╣ाрдб़िрдпा рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдЦोंрдб рд╡िрдж्рд░ोрд╣, рдХोрд▓ рд╡िрдж्рд░ोрд╣ 

KNOWLEDGE PLUS